KAYGULU BEY’E MÜLK OLARAK VERİLEN İLBİSE KÖYLERİ
1722 yılında Adranos Kazasının Cebel-i Cedid Nahiyesine bağlı İlbise / Koçu köyünden Mehmet, Ali, Durali ve Mustafa adındaki kişiler Adranos Kadısının huzuruna gelip Kaygulu Bey’in vakfının mütevellisi olduğunu iddia eden kişi hakkında şikayette bulunarak şöyle demişlerdir; Sultan Orhan, bu köyü ecdadımız Kaygulu Bey’e mülk olarak vermiş, o da bu köyü vakfedip evladının ve onların evlatlarının vakfın mütevellisi olmalarını tayin edip şart koşmuştur. Böyle olduğu halde Ömer adında biri kendisinin onun neslinden olduğunu söyleyerek, “Ben Kaygulu Bey’in evlatlarından Ahmet’in oğluyum” diyerek berat almış.
Bu vesikanın bir bölümünde geçen “Kaygulu’nun evladlarından Ahmed nâm kimesne fevt” cümlesinden Kaygulu Bey’in oğullarından birinin Ahmed Bey olduğunu anlıyoruz.
VESİKADAN BİR BÖLÜM
“Der-i devlet mekîne arz-ı dâî kemîne budur ki Adranos Kazâsı muzâfatından Cebel-i Cedid Nahiyesine tâbi‛ İlbise (İlbiste / İlbeste) Koçu nâm karye sâkinlerinden Mehmed ve Ali ve Durali ve Mustafa nâmun kimesneler meclis-i şer‛a gelüb şöyle takrîr-i kelâm eylediler ki; karye-i mezburu merhum ve mağfur-leh Sultan Orhan aleyhi’r-rahmete ve’l-gufrân hazretleri ecdâdımız müteveffâ Kaygulu Bey’e pâye ve temlîk ve yedine mülk-nâme-i hümâyun virdüğü tezkire müteveffâ-i merkûm dahî evlâdı evlâdının mezkûruna tasarrufuna vakf ve şart idüb..” (Osmanlı Arşivi. C.EV.513-25931. Hicri 2-11-1134- Miladi 14 Ağustos 1722)
KAYGULU BEY KİMDİR?
Kaygulu Bey, Sultan Orhan ve Sultan I.Murad Hüdâvendigâr devri devlet adamlarındandır. Orhan Gazi tarafından kendisine Adranos yöresinde, günümüzde Koçu, Baş, Orta ve Süleyman Bey köylerini içine alan İlbiste (İlbise) adlı yer mülk olarak verilmiştir. Aynı zamanda devlete ait olan dirlik toprağından kendilerine verilmesi karşılığında Kaygulu Bey’in evladı, bir cebelü (asker) yetiştirip sefere-savaşa göndermekle mükellef olmuşlardır. Tarihçilerden Şemseddin Ulusoy ve Bursalı Mehmed Tahir Bey, Kaygulu Bey’in mezarının Muradiye kabristanında olduğunu yazmışlardır. Mezarın yeri ise belli değildir.
İLBİSE / İLBİSTE KELİMESİNİN ANLAMI HAKKINDA
İlbise, günümüzde Orhaneli’nin Koçu, Orta, Baş ve Süleyman Bey köylerinin genel adıdır. Orhan Gazi tarafından Kaygulu Bey’e mülk olarak verilmiştir. İblise şeklinde yazımı ve okunuşu doğru değildir.
İlbiste: İl ve biste kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur.
İl kelimesi: yurt, vilayet, idari birim, devlet, dostluk, barış manalarına gelmektedir. Kullanıldığı döneme ve coğrafyaya göre farklı manalarda kullanılmıştır.
Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eserinde eski bir Türkçe kelime olan ‘biste’ kelimesinin manası ile ilgili şu bilgileri vermiştir. Burada biste ve tecimen kelimeleri tüccar, ticaretle uğraşan, ortak, tutumlu, idareli manalarına gelmektedir.
“Ortak bolub bilişdi
Mening tavar satışdı
Biste bile yaraşdı
Kizleb tutar tayını “
“’Ortak olup tanıştı, benim malımı satmakta yardımcı oldu. Biste ile anlaştı. Gizleyerek benim tayımı tutuyor.”
Biste, tecimeni (tüccarı) evinde ağırlayan ve onu misafir eden kişidir. Tecimen, biste denilen kişinin evinde kalır. Biste, tecimenin malını satar, koyunlarını toplar. Tecimen, giderken de bu hizmeti karşılığında on koyundan bir baş koyunu bisteye verir. Tuhsi, Yağma ve Çiğil gibi İslamiyeti ilk kabul eden Türk Boylarında bu şekilde bir uygulamanın olduğunu Kaşgarlı Mahmud’un bu eserinden anlıyoruz. (Divan-ı Lügat-it Türk Tercümesi, çev: Besim Atalay, Türk Dil Kurumu, cilt 3, sf. 71,72.)
(Ömer Faruk Dinçel)